14 grup składników, których nie znajdziesz w EkoWiosce

Każdy produkt w katalogu EkoWiosky przechodzi przez selekcję opartą o listę 14 grup składników, które wykluczamy. Lista nie jest dowolna — każda pozycja oparta o publikowane analizy CIR (Cosmetic Ingredient Review), opinie SCCS (Komitet Naukowy ds. Bezpieczeństwa Konsumentów UE) lub bieżącą literaturę dermatologiczną. Poniżej każda grupa z uzasadnieniem.

Jeśli dopiero zaczynasz czytać składy, polecamy zacząć od wpisu INCI — jak czytać skład kosmetyku.

1. SLS i SLES (Sodium Lauryl/Laureth Sulfate)

Silne detergenty anionowe używane w szamponach, żelach pod prysznic, pastach do zębów. Skutecznie myją, ale również silnie naruszają lipidową barierę naskórka. Badania z lat 2000-2020 konsekwentnie pokazują podrażnienia kontaktowe u 5-15% testowanych osób po wielokrotnej ekspozycji na 5% roztwór SLS. SLES (laureth) jest łagodniejszy, ale podczas etoksylacji (procesu produkcji) może powstawać 1,4-dioksan, który CIR uznaje za „podejrzewany karcynogen”. Pełny artykuł: SLS i SLES w szamponach.

2. Parabeny (Methylparaben, Propylparaben, Butylparaben)

Konserwanty syntetyczne stosowane w kosmetykach od lat 50. SCCS w opiniach z 2011 i 2013 r. ograniczył dopuszczalne stężenie propylparabenu i butylparabenu do 0,14% (z wcześniejszych 0,4%) ze względu na słabe działanie estrogenopodobne. Isopropyl-, isobutyl-, phenyl-, benzyl- i pentyl-parabeny zostały zakazane w UE w 2014 r. Methylparaben i ethylparaben są nadal dopuszczone (do 0,4% pojedynczo, 0,8% w sumie), ale w EkoWiosce wybieramy formuły z alternatywnymi konserwantami (sodium benzoate, potassium sorbate, leucidal, fenoksyetanol w niskich stężeniach). Pełny artykuł: Parabeny w kosmetykach — fakty i mity 2026.

3. Parafiny i ich pochodne (Paraffinum Liquidum, Petrolatum)

Mieszanki węglowodorów uzyskiwane z destylacji ropy naftowej. Tworzą na skórze nieprzepuszczalny film okluzyjny, który redukuje TEWL (transepidermalną utratę wody), ale jednocześnie blokuje wymianę gazową i może utrzymywać produkty przemiany materii na powierzchni skóry. Klasa farmaceutyczna (czysty Vaselinum białe) jest bezpieczna, ale jakość przemysłowa w kosmetykach masowych może zawierać śladowe ilości wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych (PAH), które CIR uznaje za potencjalnie kancerogenne (klasa IARC 2A/2B). Wybieramy formuły na bazie olejów roślinnych zamiast pochodnych ropy.

4. PEG-i (Polyethylene Glycol)

Emulgatory, rozpuszczalniki i nośniki o szerokim spektrum. Same w sobie nie są szczególnie problematyczne — kłopot w tym, że proces ich produkcji (etoksylacja) generuje zanieczyszczenia: 1,4-dioksan i ethylene oxide, które są klasyfikowane jako prawdopodobne karcynogeny (IARC 2B i 1). Sprawne firmy oczyszczają PEG-i ze śladów, ale konsument tego nie zweryfikuje. PEG-i również zwiększają przepuszczalność skóry dla innych składników — co jest pożądane dla aktywnych dermokosmetyków, ale niepożądane dla kremu codziennego z 30 składnikami.

5. Silikony (Dimethicone, Cyclomethicone, Cyclopentasiloxane)

Polimery krzemoorganiczne. Nadają produktom „jedwabiste” wykończenie, łatwo się rozprowadzają, tworzą film. Same w sobie są fizjologicznie obojętne — nie wchłaniają się, nie alergizują. Problem jest dwojaki: środowiskowy (cykliczne silikony D4 i D5 są persistent w środowisku wodnym; UE w 2020 r. wprowadziła ograniczenia stężeń w produktach spłukiwanych do 0,1%) i kosmetyczny (silikony maskują problemy włosów/skóry, dając chwilowe wrażenie poprawy bez realnej naprawy struktury). Wybieramy formuły bez silikonów — naturalne masła i oleje pełnią analogiczną rolę kondycjonującą.

6. Ftalany (Diethyl Phthalate, DBP, DEHP)

Plastyfikatory stosowane jako fixatory zapachów. Wiele ftalanów ma potwierdzone działanie zaburzające gospodarkę hormonalną (endocrine disruptors). UE od 2007 r. zakazała DBP, BBP, DEHP w zabawkach dla dzieci; w kosmetykach DBP i DEHP są również zakazane. Diethyl Phthalate (DEP) jest nadal dopuszczony jako fixator zapachu — ukryty zazwyczaj pod ogólnym terminem „Parfum”. Wybieramy produkty z deklaracją „phthalate-free” lub bez kompozycji zapachowych.

7. MIT i MCIT (Methylisothiazolinone, Methylchloroisothiazolinone)

Konserwanty wprowadzone na szerszą skalę w latach 2000-2010 jako „bezpieczna alternatywa dla parabenów”. Realizacja: stały się najsilniejszym alergenem kontaktowym dekady. W 2013 r. American Contact Dermatitis Society uznał MIT za „Allergen of the Year”. SCCS w 2014 r. wymusił zakaz MIT w produktach pozostawianych na skórze (leave-on); w 2017 r. ograniczono stężenie w produktach spłukiwanych (rinse-off) do 0,0015%. MIT/MCIT są nadal w wielu chusteczkach nawilżających i kosmetykach masowych — wybieramy formuły bez nich.

8. Formaldehyd i jego donory (DMDM Hydantoin, Quaternium-15, Imidazolidinyl Urea)

Formaldehyd to klasyczny konserwant kosmetyczny — i potwierdzony karcynogen (IARC klasa 1). UE w 2018 r. zakazała wolnego formaldehydu w kosmetykach. Ale tzw. „donory formaldehydu” — substancje powoli uwalniające formaldehyd w czasie używania produktu — są nadal dopuszczone. To DMDM Hydantoin, Quaternium-15, Imidazolidinyl Urea, Diazolidinyl Urea, Bronopol. Wybieramy konserwanty alternatywne.

9. Syntetyczne barwniki CI (Color Index)

Barwniki oznaczane numerem CI (Color Index, np. CI 17200, CI 73015) to substancje syntetyczne, często azowe lub triphenylmethane-based. Niektóre (CI 11680, CI 11710) są zakazane w UE; większość dopuszczonych jest bezpieczna w stosowanych stężeniach, ale wielu ludzi z wrażliwą skórą reaguje alergicznie. Wybieramy produkty bez barwników syntetycznych — naturalne pigmenty (ochra, tlenek żelaza, glinka) dają wystarczające zabarwienie.

10. EDTA i jego sole (Disodium EDTA, Tetrasodium EDTA)

Chelaty stabilizujące — wiążą jony metali, przedłużają trwałość produktu. Nie są szkodliwe dla skóry, ale są persistentne w środowisku wodnym — nie ulegają rozkładowi biologicznemu, akumulują się w wodach gruntowych. Decyzja środowiskowa: wybieramy formuły bez EDTA. Alternatywy to kwas fitynowy, gluconolakton, sodium phytate.

11. Glikol propylenowy (Propylene Glycol) w wysokich stężeniach

Rozpuszczalnik i humektant. W kosmetykach dla osób z normalną skórą problematyczny dopiero w stężeniach powyżej 5%; może wtedy powodować podrażnienia kontaktowe i dermatozy. Większy problem dla osób z atopowym zapaleniem skóry (AZS) — Propylene Glycol uznaje się za jeden z częstszych alergenów u dzieci z AZS. Wybieramy formuły z glycerynem (bezpieczniejszy humektant) lub propanediolem (alternatywa pochodzenia roślinnego).

12. BHT i BHA (Butylated Hydroxytoluene/Anisole)

Syntetyczne przeciwutleniacze. BHA jest klasyfikowany przez IARC jako „potentially carcinogenic to humans” (klasa 2B). BHT ma podejrzenia działania zaburzającego gospodarkę hormonalną. Oba są nadal dopuszczone w UE w niskich stężeniach (0,1%), ale wybieramy naturalne przeciwutleniacze: tokoferole (witamina E), rozmaryn, kwas askorbinowy.

13. Octocrylene

Filtr UV-B i UV-A o szerokim spektrum. Stabilizuje inne filtry (np. avobenzone). Problem: w 2021 r. opublikowano badania pokazujące, że octocrylene degraduje się do benzofenonu (klasa IARC 2B, potencjalny karcynogen) w warunkach magazynowania — szczególnie w temperaturach >40°C. Hawaje, Republika Palau i niektóre marines wprowadziły zakaz octocrylenu jako „reef-toxic”. Wybieramy filtry mineralne (Zinc Oxide, Titanium Dioxide) lub nowsze organiczne (Tinosorb).

14. Triclosan i triclocarban

Substancje antybakteryjne. W 2016 r. FDA (USA) zakazała ich w mydłach do mycia rąk po wykazaniu, że nie są skuteczniejsze od zwykłego mydła, a generują ryzyko: oporność bakteryjną i zaburzenia hormonalne. UE w 2017 r. ograniczyła stosowanie triclosanu w kosmetykach do 0,3% (pasty do zębów) i 0,2% (pozostałe). Wybieramy mydła bez antybakteryjnych dodatków — w warunkach codziennych mycia są zbędne.

Bonus — czego jeszcze pilnie szukamy

Lista 14 grup to selekcja kluczowa. Dodatkowo zwracamy uwagę na:

• Olejki eteryczne w produktach dla dzieci poniżej 3 lat (większość jest dla nich za silna)
• Filtry UV chemiczne w produktach pielęgnacyjnych (poza dedykowanymi preparatami SPF)
• Mikroplastiki (Polyethylene, Nylon-12, Acrylates Copolymer) w produktach spłukiwanych
• Substancje fluorochlorowane (PFAS) — UE planuje ograniczenia w latach 2026-2030

FAQ

Czy ta lista jest „zamknięta”?

Nie. Aktualizujemy ją w miarę pojawiania się nowych badań i opinii SCCS/CIR. Jeśli pojawi się nowe wiarygodne badanie dyskwalifikujące któryś z dotychczas używanych składników, dodajemy go do listy i informujemy o tym w newsletterze.

Czy wszystkie produkty w EkoWiosce są wolne od WSZYSTKICH 14 grup?

Tak — wszystkie produkty w katalogu deklarowane jako „free from 14 grup” są zweryfikowane pod kątem każdej z grup. Sprawdzenia dokonujemy ręcznie na podstawie pełnego INCI dostarczonego przez producenta.

Co z konserwantami — które dopuszczacie?

Akceptujemy: sodium benzoate (do 0,5%), potassium sorbate (do 0,6%), fenoksyetanol (do 1%), leucidal liquid SF (fermenty z rzodkwi), dehydroacetic acid (do 0,6%), benzyl alcohol (do 1%). Wszystkie mają dłuższe profile bezpieczeństwa niż MIT/parabeny i są zatwierdzone przez Ecocert do produkcji organicznej.

Co z olejkami eterycznymi — przecież alergizują?

Olejki eteryczne dopuszczamy, ale każdy produkt zawierający olejki ma deklarację konkretnych alergenów (linalool, limonene, geraniol itd.) na karcie. Dla produktów dla niemowląt i osób z atopowym zapaleniem skóry mamy osobną kategorię „bez olejków eterycznych”.

Dlaczego nie ma na liście aluminium z dezodorantów?

Aluminium (Aluminum Chlorohydrate, Aluminum Zirconium) jest składnikiem charakterystycznym dla antyperspirantów (nie dezodorantów). Wszystkie nasze produkty pod kategorią „dezodorant” są wolne od soli aluminium z definicji — nie wymaga to osobnej deklaracji.

Co przeczytać dalej

• INCI — jak czytać skład kosmetyku (przewodnik 2026)
• SLS i SLES w szamponach
• Parabeny w kosmetykach — fakty i mity 2026
• Katalog produktów — z deklaracją „free from 14 grup”

---

O autorze. Łukasz Wioska — założyciel EkoWioska (EDU ŚWIAT Łukasz Wioska, Żory). Od lat zajmuje się selekcją kosmetyków naturalnych pod kątem rzetelnych deklaracji składu. Pisze o INCI bez marketingowej otoczki — po to, żeby konsument wiedział, co kupuje. Kontakt: [email protected].