Kosmetyki ajurwedyjskie: składniki, które warto znać, i na co uważać

Słowo „ajurwedyjski” na etykiecie obiecuje tysiącletnią tradycję, ale samo w sobie nic nie mówi o składzie. Rozbieramy najczęstsze składniki kosmetyków ajurwedyjskich, od neem po hennę, oddzielamy to, co sprawdzono w badaniach, od tego, co jest przekazem tradycji, i pokazujemy, jak wyglądają składy z naszej półki.

Co to są kosmetyki ajurwedyjskie?

Ajurweda to tradycyjny system medycyny, który rozwinął się w Indiach. Amerykańskie Narodowe Centrum Medycyny Komplementarnej i Integracyjnej (NCCIH) opisuje ją jako jeden z najstarszych systemów medycznych na świecie i zaznacza, że niewiele dobrze zaprojektowanych badań klinicznych sugeruje skuteczność podejść ajurwedyjskich. Większość istniejących prac jest mała albo słabo zaprojektowana.

Kosmetyki ajurwedyjskie to produkty oparte na roślinach używanych w tej tradycji: neem, amli, hennie, kurkumie, sandałowcu, czarnuszce czy bhringraj. W Unii Europejskiej to po prostu kosmetyki, a nie leki, i ich działanie ocenia się tak samo jak każdego innego kremu czy szamponu: po składzie.

Dosze: vata, pitta, kapha

W tradycji ajurwedy ludzie i ich skóra mają różne proporcje trzech dosz: vata (kojarzona z suchością), pitta (z ciepłem i zaczerwienieniem) i kapha (z tłustością). Opisy skóry „typu vata” czy „pitta” znajdziesz na wielu opakowaniach. To koncepcja filozoficzna, a nie pojęcie dermatologiczne, i nie znamy badań, które pozwalałyby na jej podstawie dobrać kosmetyk. Bardziej przyda Ci się zwykłe pytanie: czy Twoja skóra jest sucha, tłusta, wrażliwa?

Jakie składniki ajurwedyjskie warto znać?

Poniżej siedem roślin, które najczęściej spotkasz w kosmetykach ajurwedyjskich, z nazwą INCI i krótką oceną tego, co faktycznie zbadano. Kolumna „tradycja” mówi, do czego roślinę stosuje się zwyczajowo, a nie co udowodniono. Najwięcej tych roślin znajdziesz u nas w kategorii farby i henny do włosów, bo henna, amla i brahmi to podstawa ziołowych farb.

Składnik	Nazwa w INCI	Tradycja	Co mówią badania
Neem (miodla indyjska)	Azadirachta Indica, Melia Azadirachta	higiena jamy ustnej, skóra	Przegląd systematyczny z 2017 r.: 3 badania RCT, płukanka z neem działała podobnie jak chlorheksydyna, ale jakość badań była słaba.
Amla	Phyllanthus Emblica, Emblica Officinalis	włosy, odżywianie	Owoc bogaty w polifenole i witaminę C o działaniu przeciwutleniającym. W przeglądzie nie ma badań klinicznych dotyczących włosów.
Bhringraj	Eclipta Alba, Eclipta Prostrata	olejki do włosów	Badanie z 2009 r. na myszach: ekstrakt pobudzał fazę wzrostu włosa. Badań na ludziach nie znaleźliśmy.
Henna	Lawsonia Inermis	farbowanie włosów i skóry	SCCS w 2013 r. uznał hennę za bezpieczną jako farbę do włosów w ocenianych warunkach. Uczulenie na czystą hennę jest bardzo rzadkie.
Kurkuma	Curcuma Longa	maseczki, skóra	Przegląd z 2016 r.: 18 badań klinicznych (kurkuma doustnie i na skórę), w 10 poprawa stanu skóry. Autorzy oceniają dowody jako wstępne.
Sandałowiec	Santalum Album, Santalum Spicatum	zapach, skóra	Olejek z Santalum album wykazywał działanie przeciwzapalne i przeciwdrobnoustrojowe, głównie w badaniach laboratoryjnych i małych próbach.
Czarnuszka	Nigella Sativa Seed Oil	skóra, włosy	Olej zawiera tymochinon. Przegląd z 2017 r. zbiera głównie badania laboratoryjne i obserwacje z medycyny ludowej.

Henna do włosów: czy jest bezpieczna?

Henna (Lawsonia inermis) to sproszkowane liście krzewu, a jej głównym barwnikiem jest lawson. Komitet Naukowy ds. Bezpieczeństwa Konsumentów UE w opinii SCCS/1511/13 z 2013 r. uznał hennę za bezpieczną dla konsumenta jako farbę do włosów, przy przygotowaniu 100 g proszku na 300 ml wrzącej wody. Opinia dotyczy ocenianych partii i nie obejmuje malowania skóry.

Problemem nie jest sama henna, tylko to, co się do niej dosypuje. Przegląd z 2010 r. podkreśla, że nadwrażliwość na hennę jest skrajnie rzadka, natomiast parafenylenodiamina (PPD), dodawana do tzw. czarnej henny dla ciemniejszego koloru, często uczula. Dlatego zawsze czytaj skład farby, nawet jeśli na opakowaniu dominuje słowo „henna”.

Produkt	Co jest w składzie	Typ	Cena
Indus Valley, Proszek z BIO henny, 100 g	według nazwy sama henna z certyfikatem Ecocert	henna ziołowa	19,99 zł
Indus Valley, Ziołowa farba z henną BRĄZ, 120 g	rumianek, Rubia Cordifolia, liście indygo, henny i kasji, amla, kozieradka, brahmi	mieszanka ziołowa bez utleniacza	36,99 zł
Indus Valley, Żelowa farba CZARNY 1.00	Sodium Carbonate Peroxide, Toluene-2,5-Diamine Sulfate, p-Aminophenol oraz henna i amla	farba utleniająca	52,99 zł

Trzeci wiersz pokazuje, dlaczego warto czytać INCI. Żelowe farby tej marki zawierają hennę i amlę, ale kolor dają w nich prekursory barwników utleniających, takie jak Toluene-2,5-Diamine Sulfate i p-Aminophenol, aktywowane nadwęglanem sodu (Sodium Carbonate Peroxide). To klasyczna farba utleniająca z dodatkiem ziół, a nie henna ziołowa. Przed każdym użyciem takiej farby zrób test uczuleniowy zgodnie z instrukcją producenta. Całą ofertę znajdziesz w kategorii farby i henny do włosów.

Jaki ajurwedyjski olejek do włosów wybrać?

Olejowanie włosów przed myciem to jeden z najbardziej znanych rytuałów ajurwedy. Olejki do włosów z Indii to zwykle olej bazowy, w którym macerowano zioła. Badania dotyczą raczej pojedynczych ekstraktów niż gotowych olejków, a te dla bhringraj i amli opisaliśmy w tabeli wyżej.

• Olejek ziołowy Bhringraj, Indus Valley, 100 ml (25,99 zł) - ekstrakt Eclipta Alba w oleju słonecznikowym, z olejem sezamowym, migdałowym i kokosowym, henną, lukrecją, brahmi, harad i amlą. Zawiera też Milk Protein, więc nie jest wegański.
• Olejek do włosów z naturalnych olejów i ziół, Indus Valley, 100 ml (27,99 zł) - olej słonecznikowy i z pestek winogron z ekstraktami m.in. z wąkroty (Hydrocotyle Asiatica), bhringraj, pokrzywy, cebuli i hibiskusa.
• Szampon w proszku z amlą, Eliah Sahil, 100 g (56,99 zł) - myje glinką (Solum Fullonum), proszkiem z owoców shikakai (Acacia Concinna) i łupin orzechów piorących (Sapindus Mukorossi), z amlą, bibhitaki i haritaki.

Olejki nakładaj na włosy przed myciem, na czas podany przez producenta, i zmywaj szamponem. Więcej produktów znajdziesz w kategorii olejki do włosów.

Pasta ajurwedyjska z neem: czy działa?

Neem i miswak (Salvadora persica) to dwie rośliny, z których w Indiach i na Bliskim Wschodzie od dawna robi się patyczki do czyszczenia zębów. W metaanalizie z 2022 r. obejmującej 10 badań używanie miswaku jako dodatku do szczoteczki istotnie zmniejszało płytkę i stan zapalny dziąseł. Te wyniki dotyczą jednak patyczków, a dane o płukankach z neem są słabej jakości. O pastach z ekstraktami tych roślin wiemy jeszcze mniej.

Pasta z 24 ziół ajurwedyjskich Auromère (20 ml, 6,99 zł) czyści węglanem wapnia (Calcium Carbonate), łagodnym środkiem ściernym. Wśród ekstraktów ma korę neem (Melia Azadirachta Bark Extract), korzeń miswaku (Salvadora Persica Root Extract), lukrecję i skórkę granatu, a smak dają olejki z mięty, eukaliptusa i anyżu. W składzie nie ma fluoru ani detergentu pieniącego. Ten rozmiar sprawdzi się do kosmetyczki w podróży.

Czy kosmetyki ajurwedyjskie zawierają metale ciężkie?

To najpoważniejsze ostrzeżenie związane z ajurwedą i warto dokładnie wiedzieć, czego dotyczy. W badaniu z 2004 r. naukowcy z Harvardu przebadali 70 ajurwedyjskich preparatów ziołowych z Azji Południowej kupionych w sklepach w Bostonie. 14 z nich (20%) zawierało ołów, rtęć lub arsen w ilościach, które przy dawkowaniu zalecanym przez producenta przekraczały normy.

W kolejnym badaniu, z 2008 r., ten sam zespół kupił przez internet 193 leki ajurwedyjskie. Metale wykryto w 20,7%, podobnie często w produktach z USA i z Indii. W preparatach rasa shastra, w których zioła celowo łączy się z metalami i minerałami, odsetek wynosił 40,6%. NCCIH i amerykańska FDA ostrzegają, że niektóre preparaty ajurwedyjskie mogą zawierać toksyczne ilości ołowiu, rtęci lub arsenu.

Oba badania dotyczyły preparatów do połykania: tabletek, proszków i mieszanek ziołowych. Nie badano w nich szamponów, olejków ani past. Nie znaczy to, że kosmetyków nie trzeba sprawdzać, ale przenoszenie tych wyników wprost na olejek do włosów byłoby nadużyciem. Jeśli rozważasz suplementy albo „leki” ajurwedyjskie, porozmawiaj z lekarzem.

Jak czytać skład kosmetyku ajurwedyjskiego?

1. Znajdź łacińskie nazwy roślin. Neem to Azadirachta Indica albo Melia Azadirachta, amla to Phyllanthus Emblica, kurkuma to Curcuma Longa, henna to Lawsonia Inermis.
2. Sprawdź, na którym są miejscu. Jeśli ekstrakt stoi na końcu listy, za konserwantem, jego ilość jest niewielka.
3. W farbach szukaj utleniaczy. Peroxide, Diamine i Aminophenol w INCI oznaczają farbę utleniającą, nawet z henną w nazwie.
4. Zwróć uwagę na zapach. Olejki eteryczne, np. z goździka czy lawendy, zawierają alergeny, które UE każe wypisywać osobno.
5. Pomiń dosze na etykiecie. Dobieraj produkt do tego, czy skóra jest sucha, tłusta lub wrażliwa.

Kilka produktów z ajurwedyjskimi składnikami spoza włosów i zębów: olej z czarnuszki Najel zawiera wyłącznie Nigella Sativa Seed Oil, mydło z Aleppo Najel łączy oliwę i olej laurowy z olejem z czarnuszki, olejek Eliah Sahil to olej migdałowy z olejkiem sandałowym z gatunku Santalum spicatum, a maseczka Miodowej Mydlarni to mleko w proszku, mąka owsiana i miód z kurkumą i cynamonem.

Najczęstsze pytania

Czy kosmetyki ajurwedyjskie są naturalne?

Często tak, ale nie zawsze w całości. Słowo „ajurwedyjski” mówi o inspiracji tradycją, a nie o składzie. Ten sam producent może oferować hennę ziołową i farbę utleniającą z henną w nazwie. Jedynym pewnym sposobem jest lektura INCI: łacińskie nazwy roślin, konserwanty i ewentualne składniki syntetyczne są tam wypisane od największego do najmniejszego udziału.

Czy olej z czarnuszki można stosować na twarz?

Producenci przeznaczają olej z czarnuszki do twarzy i ciała. Zawiera tymochinon, któremu przeglądy przypisują działanie przeciwzapalne i przeciwbakteryjne, ale dowody pochodzą głównie z badań laboratoryjnych. Ma wyrazisty zapach. Na twarz nakładaj kilka kropli, najlepiej wieczorem, a przy pierwszym użyciu sprawdź reakcję skóry na małym fragmencie.

Jak przygotować hennę do włosów?

Ocena bezpieczeństwa SCCS z 2013 r. dotyczyła mieszaniny 100 g proszku henny z 300 ml wrzącej wody. Proporcje i czas trzymania na włosach sprawdź w instrukcji konkretnego proszku. Przed farbowaniem całej głowy zrób próbę na jednym pasmie, bo efekt zależy od wyjściowego koloru włosów. Hennę nakładaj w rękawiczkach, żeby nie zabarwić dłoni.

Czy można farbować henną włosy po farbie chemicznej?

Henna i farby utleniające działają inaczej, a wynik połączenia bywa trudny do przewidzenia. Zanim nałożysz hennę na całą głowę, zrób test na jednym pasmie. Jeśli korzystasz z fryzjera, powiedz mu o hennie przed rozjaśnianiem lub trwałą. W razie wątpliwości wybierz mieszankę ziołową bez utleniacza i sprawdź ją najpierw na małym fragmencie.

Czym różni się ajurweda od medycyny?

Ajurweda to tradycyjny system oparty na koncepcjach takich jak dosze, a nie na badaniach klinicznych. Według NCCIH tylko nieliczne dobrze zaprojektowane badania potwierdzają skuteczność jej metod. Kosmetyki inspirowane ajurwedą mogą być przyjemną częścią pielęgnacji, ale nie zastąpią leczenia chorób skóry. Przy wysypce, łuszczycy czy trądziku skonsultuj się z dermatologiem.

Źródła

• NCCIH, Ayurvedic Medicine: In Depth, 2019
• Saper RB i in., Heavy metal content of ayurvedic herbal medicine products, JAMA 2004
• Saper RB i in., Lead, mercury, and arsenic in US- and Indian-manufactured Ayurvedic medicines sold via the Internet, JAMA 2008
• SCCS, Opinion on Lawsonia inermis (Henna) C169, SCCS/1511/13, 2013
• Calogiuri G i in., Allergic reactions to henna-based temporary tattoos and their components, 2010
• Dhingra K, Vandana KL, Neem mouthrinse in plaque and gingivitis control: a systematic review, Int J Dent Hyg 2017
• Ramli H i in., The effectiveness of miswak practices in reducing plaque and gingivitis, J Ethnopharmacol 2022
• Vaughn AR i in., Effects of Turmeric (Curcuma longa) on Skin Health: A Systematic Review, Phytother Res 2016
• Datta K i in., Eclipta alba extract with potential for hair growth promoting activity, J Ethnopharmacol 2009
• Eid AM i in., A Review on the Cosmeceutical and External Applications of Nigella sativa, J Trop Med 2017
• Moy RL, Levenson C, Sandalwood Album Oil as a Botanical Therapeutic in Dermatology, 2017
• Gul M i in., Functional and Nutraceutical Significance of Amla: A Review, Antioxidants 2022

Co przeczytać dalej

• Farby i henny do włosów
• Olejki do włosów
• Pasta do zębów bez fluoru - czy ma sens?
• Kosmetyki dla alergików: jak czytać INCI
• INCI: jak czytać skład kosmetyku

---

O autorce. Sara - redakcja EkoWioska. Pisze poradniki o składach kosmetyków i ekologicznych środków czystości na podstawie etykiet, INCI i dokumentów źródłowych. Wydawca: EDU ŚWIAT Łukasz Wioska (założyciel EkoWioska, Żory). Kontakt: [email protected].