Pasta z hydroksyapatytem: czy zastąpi fluor? Co mówią badania

Hydroksyapatyt pojawia się na tubkach coraz częściej, zwykle w roli „zamiennika fluoru”. Sprawdziliśmy, ile naprawdę wiadomo z badań klinicznych, co zmieniły unijne przepisy o formie nano i co dokładnie jest w składzie trzech past z hydroksyapatytem, które mamy na półce.

Co to jest hydroksyapatyt?

Hydroksyapatyt (w składzie: Hydroxyapatite, w skrócie HAP) to fosforan wapnia o wzorze Ca₁₀(PO₄)₆(OH)₂. Z tego minerału w przeważającej części zbudowane jest szkliwo. Dlatego syntetyczny hydroksyapatyt w pastach opisuje się jako składnik „biomimetyczny”, czyli naśladujący materiał samego zęba.

Surowce różnią się wielkością i kształtem cząstek. W badaniu u dzieci prowadzonym w Poznaniu i Białymstoku, o którym piszemy niżej, użyto formy mikrokrystalicznej. Na rynku jest też forma nano i ta różnica ma znaczenie prawne.

W naszej kategorii pasty do zębów bez fluoru hydroksyapatyt ma w składzie trzy produkty: dwie pasty Najel i jedna Sylveco. Ich składy rozbieramy w dalszej części tekstu.

Jak działa pasta z hydroksyapatytem?

Zacznijmy od tego, co jest najlepiej opisane. W przeglądzie Enaxa i Epplego z 2018 r. działanie hydroksyapatytu na nadwrażliwość zębiny, czyli zamykanie odsłoniętych kanalików, uznano za dobrze udokumentowane w badaniach klinicznych.

Przy próchnicy, płytce bakteryjnej i erozji ten sam przegląd był ostrożniejszy. Pierwsze wyniki nazwał obiecującymi, ale zaznaczył, że potrzeba więcej badań w jamie ustnej (in situ) i u ludzi (in vivo). Od tamtej pory takich badań przybyło. Nadal jest ich niewiele.

Hydroksyapatyt czy fluor - co pokazują badania?

Najważniejsze pytanie brzmi: czy pasta z hydroksyapatytem chroni przed próchnicą nie gorzej niż pasta z fluorem? Bezpośrednich porównań u ludzi jest garść. Dwa z nich to randomizowane badania zespołu Elżbiety Paszyńskiej, jedno u dzieci, drugie u dorosłych.

Badanie u dzieci: 336 dni i kontrola 500 ppm

W randomizowanym badaniu z 2021 r. wzięło udział 207 dzieci w wieku około 5 lat (177 ukończyło je zgodnie z protokołem). Przez 336 dni myły zęby 3 razy dziennie pastą z 10% mikrokrystalicznego hydroksyapatytu albo pastą z fluorkiem aminowym 500 ppm. Nowe zmiany próchnicowe pojawiły się u 72,7% dzieci z grupy HAP i 74,2% z grupy fluoru.

Badanie sprawdzało tak zwaną nie-gorszość: autorzy z góry przyjęli margines 20%, a górna granica przedziału ufności dla różnicy wyniosła 9,8%. Hydroksyapatyt nie był więc gorszy. Haczyk jest jeden i spory: według wytycznych EAPD efekt przeciwpróchniczy fluoru jest statystycznie istotny od 1000 ppm, a tu porównywano HAP z pastą 500 ppm. Nikt nie zestawił go u dzieci z pastą 1000 czy 1450 ppm.

Badanie u dorosłych: 18 miesięcy i kontrola 1450 ppm

Drugie badanie, z 2023 r., objęło 194 osoby w wieku 18-45 lat (189 w analizie zgodnej z zamiarem leczenia, 171 w analizie per protocol). Pasta z 10% hydroksyapatytu stanęła naprzeciw pasty o identycznym składzie, ale z fluorkiem sodu 1450 ppm. Po 18 miesiącach wskaźnik DMFS (liczba powierzchni zębów z próchnicą, wypełnieniem lub usuniętych) nie wzrósł u 89,3% osób z grupy HAP i 87,4% z grupy fluoru.

Tu poprzeczka wisiała wyżej, bo kontrolą była pełna dawka fluoru. Ograniczenia podają sami autorzy: uczestnicy byli zdrowi, głównie młodzi i bez istotnych problemów z zębami. Badanie finansowała firma Dr. Kurt Wolff, producent past Karex, a trzech autorów to jej pracownicy.

Metaanalizy: kto liczył i co wyszło

• Limeback i wsp., 2021 - z 291 prac do przeglądu weszły 22, w tym 4 RCT. Metaanaliza 3 RCT wykazała 17% ochrony przed próchnicą, pozostałe badania używały prostszych wskaźników zastępczych. Przegląd częściowo sfinansował producent HAP.
• Pawińska i wsp., 2024 - do metaanalizy włączono 5 badań klinicznych i 8 badań in situ, wniosek: hydroksyapatyt działa jako składnik przeciwpróchniczy bez fluoru. Dwóch autorów to pracownicy Dr. Kurt Wolff, wszyscy dostali od firmy granty na podróże.
• Chatzidimitriou i wsp., 2025 - zespół z Aten bez konfliktu interesów. Z 68 prac kwalifikowały się tylko 4 badania u osób poniżej 25 lat. Powstawanie i postęp zmian nie różniły się istotnie między pastą z HAP a pastą z fluorem (RR 0,98; 95% CI 0,85-1,12).

Jak to czytać? Wyniki są spójne i nie wskazują, że hydroksyapatyt przegrywa z fluorem. Baza jest jednak wąska: kilka badań klinicznych, w większości z udziałem jednego producenta, młode i zdrowe grupy, a u dzieci porównanie ze słabszą pastą. Niezależna metaanaliza z 2025 r. potwierdza kierunek, ale opiera się na czterech badaniach.

Co oznacza „nano” przy hydroksyapatycie i czy jest bezpieczny?

Unijne rozporządzenie o kosmetykach (1223/2009, art. 19) wymaga, żeby każdy składnik w postaci nanomateriału był w składzie oznaczony słowem „nano” w nawiasie. Zapis Hydroxyapatite (nano) to więc forma nano. Sam Hydroxyapatite oznacza, że producent deklaruje formę nie-nano, na przykład mikrokrystaliczną. Taki zapis miała pasta z badania u dzieci.

Forma nano przeszła w UE kilka rund oceny. Tak to wyglądało:

• 2021 - komitet naukowy SCCS nie mógł potwierdzić bezpieczeństwa nano-HAP w kształcie pałeczek w produktach do jamy ustnej (dane nie wykluczały obaw o genotoksyczność). Cząstki w kształcie igieł uznał za niedopuszczalne w kosmetykach.
• 22 marca 2023 - SCCS uznał nano-HAP za bezpieczny do 10% w paście i do 0,465% w płynie do płukania, tylko w postaci niepowlekanych pałeczek i nie w produktach rozpylanych.
• 14 marca 2024 - rozporządzenie 2024/858 wpisało Hydroxyapatite (nano) do załącznika III (pozycja 372) z tymi limitami i zakazem stosowania tam, gdzie grozi wdychanie. Produkty niezgodne z tymi warunkami nie mogą być wprowadzane do obrotu od 1 lutego 2025.
• 26 czerwca 2025 - SCCS w kolejnej opinii uznał nano-HAP za bezpieczny do 29,5% w paście i 10% w płynie, dla pałeczek o długości maksymalnej 122 +/- 43 nm. Opinia nie dotyczy cząstek igłowych.
• 21 września 2026 - do Rady UE trafił projekt rozporządzenia (Omnibus IX), który podnosi limity zgodnie z opinią z 2025 r. Na dziś to projekt, nie obowiązujące prawo, więc nadal obowiązuje 10%.

Jaka pasta z hydroksyapatytem? Rozbiór trzech składów z naszej półki

Wśród naszych past bez fluoru nazwę Hydroxyapatite w INCI mają trzy produkty. Stężenia nie znamy, bo skład go nie podaje. W badaniach Paszyńskiej pasty miały 10% HAP i nie wiemy, czy któraś z poniższych zawiera tyle samo. Jeśli to dla Ciebie ważne, zapytaj producenta.

Produkt	Forma HAP wg INCI	Czym myje (detergent)	Inne składniki czynne i baza	Cena
Najel, z białą glinką, 33 g	Hydroxyapatite, nie-nano, 6. miejsce w składzie	Disodium Cocoyl Glutamate	Calcium Carbonate (kreda, czyści), Kaolin (biała glinka), olejki z mięty polnej i zielonej, baza z utwardzonej oliwy i wosku carnauba	32,99 zł
Najel, z miętą i węglem drzewnym, 33 g	Hydroxyapatite, nie-nano, 6. miejsce w składzie	Disodium Cocoyl Glutamate	Calcium Carbonate, Charcoal Powder (węgiel drzewny w proszku), olejki miętowe, ta sama baza olejowo-woskowa	30,99 zł
Sylveco, z węglem aktywnym, 100 ml	Hydroxyapatite, nie-nano, 9. miejsce w składzie	Sodium Coco-Sulfate + Polysorbate 20	Hydrated Silica (krzemionka, czyści), Xylitol, Charcoal Powder, Menthol, olejki z mięty pieprzowej i eukaliptusa	26,99 zł

Trzy pasty i dwa zupełnie różne pomysły na bazę.

Najel z białą glinką i Najel z miętą i węglem

Obie pasty Najel mają nietypową bazę. Pierwszy w składzie jest Hydrogenated Olive Oil, czyli utwardzona oliwa, dalej Sorbitol (słodzik, który trzyma wilgoć), woda i Calcium Carbonate, kreda pełniąca rolę środka czyszczącego. Konsystencję budują jeszcze wosk carnauba oraz kwasy stearynowy i palmitynowy.

Myje je Disodium Cocoyl Glutamate, detergent aminokwasowy (pochodna kwasu glutaminowego), a nie siarczan. Wersja z białą glinką ma dodatkowo Kaolin, wersja miętowa Charcoal Powder, czyli węgiel drzewny. Na końcu składu obu past są Limonene i Linalool, składniki zapachowe, które etykieta wymienia osobno ze względu na osoby uczulone na zapachy.

Sylveco z węglem aktywnym

To klasyczna pasta na bazie wody, Hydrated Silica (uwodnionej krzemionki, która czyści) i gliceryny, osłodzona ksylitolem i sacharyną sodową. Hydroksyapatyt stoi na dziewiątym miejscu, przed mentolem i węglem. Konserwują ją Sodium Benzoate i Potassium Sorbate.

Pieni ją Sodium Coco-Sulfate. Według nazwy chemicznej to mieszanina siarczanów alkoholi z oleju kokosowego, w którym przeważa frakcja laurylowa, więc nie traktujemy jej jako czegoś zupełnie innego niż SLS. Jeśli masz nawracające afty i unikasz siarczanów, bliżej Ci do past Najel. Więcej o tym piszemy w tekście o paście do zębów bez SLS.

Dla kogo pasta z hydroksyapatytem ma sens, a kto powinien zostać przy fluorze?

Hydroksyapatyt ma najwięcej sensu tam, gdzie ktoś i tak nie chce pasty z fluorem. Zamiast pasty, która tylko czyści, dostajesz wtedy składnik z badaniami klinicznymi, nawet jeśli nielicznymi.

• Masz niskie ryzyko próchnicy i z własnych powodów ograniczasz fluor. Tak wyglądała grupa z badania dorosłych: zdrowi ludzie w wieku 18-45 lat bez większych problemów z zębami.
• Masz nadwrażliwe zęby. Działanie HAP przy nadwrażliwości zębiny jest najlepiej udokumentowaną częścią jego historii. Jeśli nadwrażliwość nie mija, pokaż ją dentyście, bo może mieć różne przyczyny.
• Szukasz pasty bez fluoru i chcesz czegoś więcej niż ekstrakty roślinne. Dla past opartych tylko na ekstraktach nie znaleźliśmy badań klinicznych porównujących je z pastą z fluorem.

Przy fluorze warto zostać, gdy próchnica wraca, masz liczne wypełnienia albo dentysta ocenia ryzyko jako wysokie. W badaniu dorosłych takich osób nie było, autorzy opisują uczestników jako zdrowych. U małych dzieci wytyczne EAPD opierają ochronę zębów na paście z fluorem w ilości dopasowanej do wieku, a jedyne badanie HAP u przedszkolaków porównywało go z pastą 500 ppm. O paście dla dziecka porozmawiaj z dentystą lub pediatrą, a więcej szczegółów znajdziesz w tekście o paście bez fluoru dla dzieci.

Jeśli rezygnujesz z fluoru z obawy o jego szkodliwość, przeczytaj najpierw, co mówią badania o fluorze w paście. W paście jest dopuszczony w UE do 1500 ppm, a badania budzące najwięcej obaw dotyczą głównie wody pitnej, nie tubki.

Jak sprawdzić, czy pasta ma hydroksyapatyt?

Napis „z hydroksyapatytem” na froncie opakowania to dopiero początek. Pięć kroków z tyłu tubki powie Ci więcej:

1. Znajdź w INCI nazwę Hydroxyapatite. Inne fosforany wapnia, na przykład Dicalcium Phosphate Dihydrate czy Tricalcium Phosphate, to inne związki i badania HAP ich nie dotyczą.
2. Sprawdź, czy po nazwie stoi „(nano)”. Jeśli tak, w UE taka pasta może mieć najwyżej 10% tej formy.
3. Upewnij się, że w składzie nie ma związków fluoru, np. Sodium Fluoride, jeśli szukasz pasty bez fluoru.
4. Przeczytaj, czym pasta myje. Sodium Lauryl Sulfate i Sodium Coco-Sulfate to siarczany, Disodium Cocoyl Glutamate czy Sodium Methyl Cocoyl Taurate już nie.
5. Jeśli chcesz znać stężenie HAP, zapytaj producenta. INCI go nie podaje.

Ogólne zasady czytania składu opisaliśmy w poradniku INCI: jak czytać skład kosmetyku. Pełny wybór znajdziesz w kategorii pasty do zębów bez fluoru, a starszy przegląd tematu w tekście pasta do zębów bez fluoru - czy ma sens.

Najczęstsze pytania

Czy pasta z hydroksyapatytem jest dla dzieci?

Jedno badanie objęło około pięcioletnie dzieci, które przez 336 dni myły zęby 3 razy dziennie pastą z 10% mikrokrystalicznego hydroksyapatytu. Nie wypadła gorzej od pasty z fluorem, ale kontrolą była pasta 500 ppm, słabsza niż 1000 ppm, od których EAPD uznaje działanie fluoru za istotne. Decyzję o paście bez fluoru dla dziecka podejmij razem z dentystą lub pediatrą.

Czy hydroksyapatyt pomaga na nadwrażliwość zębów?

To najlepiej opisane działanie hydroksyapatytu. Przegląd z 2018 r. uznał zamykanie odsłoniętych kanalików zębiny za dobrze udokumentowane w badaniach klinicznych. Nasze pasty nie podają stężenia HAP, więc trudno porównać je wprost z badanymi produktami. Nadwrażliwość, która nie mija, warto pokazać dentyście, bo może mieć kilka różnych przyczyn.

Czy pastę z hydroksyapatytem można połykać?

Przegląd z 2024 r. opisuje hydroksyapatyt jako uznawany za bezpieczny przy połknięciu. To nie znaczy, że pastę można jeść: poza HAP zawiera detergent, aromaty i konserwanty. Pastę po myciu się wypluwa, a małe dzieci powinny myć zęby pod nadzorem dorosłego, niezależnie od tego, czy pasta ma fluor.

Jak długo trwały badania pasty z hydroksyapatytem?

Najdłuższe porównanie z fluorem u dorosłych trwało 18 miesięcy i objęło 194 osoby w wieku 18-45 lat. Badanie u dzieci trwało 336 dni. Dłuższych badań klinicznych porównujących obie pasty nie znamy, dlatego o skutkach wieloletniego stosowania samego hydroksyapatytu zamiast fluoru wiadomo mniej niż o fluorze.

Ile kosztuje pasta z hydroksyapatytem?

W naszym sklepie trzy pasty z Hydroxyapatite w składzie kosztują od 26,99 zł za 100 ml (Sylveco z węglem aktywnym) do 32,99 zł za 33 g (Najel z białą glinką). Pasty Najel mają małe tubki i bazę z utwardzonej oliwy i wosku, więc przy porównaniu patrz na skład i pojemność, a cena za opakowanie to dopiero punkt wyjścia.

Źródła

• Enax J, Epple M. Synthetic Hydroxyapatite as a Biomimetic Oral Care Agent, Oral Health Prev Dent, 2018
• Paszyńska E i wsp. Impact of a toothpaste with microcrystalline hydroxyapatite on the occurrence of early childhood caries, Sci Rep, 2021
• Paszyńska E i wsp. Caries-preventing effect of a hydroxyapatite-toothpaste in adults: a 18-month double-blinded randomized clinical trial, Front Public Health, 2023
• Limeback H, Enax J, Meyer F. Biomimetic hydroxyapatite and caries prevention: a systematic review and meta-analysis, Can J Dent Hyg, 2021
• Pawińska M i wsp. Clinical evidence of caries prevention by hydroxyapatite: An updated systematic review and meta-analysis, J Dent, 2024
• Chatzidimitriou K i wsp. The role of hydroxyapatite-based, fluoride-free toothpastes on the prevention and the remineralization of initial caries lesions, J Dent, 2025
• Toumba KJ i wsp. Guidelines on the use of fluoride for caries prevention in children: an updated EAPD policy document, Eur Arch Paediatr Dent, 2019
• Rozporządzenie (WE) nr 1223/2009 dotyczące produktów kosmetycznych, art. 19 i załącznik III, 2009
• SCCS, Opinion on Hydroxyapatite (nano), SCCS/1624/20, 2021
• Rozporządzenie Komisji (UE) 2024/858 (Hydroxyapatite (nano), załącznik III poz. 372), 2024
• SCCS, Scientific Opinion on Hydroxyapatite (nano) - Submission IV, 2025
• Rada UE, projekt rozporządzenia Komisji (Omnibus IX), dok. 13462/26, 2026

Co przeczytać dalej

• Pasty do zębów bez fluoru
• Higiena jamy ustnej
• Pasta do zębów bez fluoru - czy ma sens?

---

O autorce. Sara - redakcja EkoWioska. Pisze poradniki o składach kosmetyków i ekologicznych środków czystości na podstawie etykiet, INCI i dokumentów źródłowych. Wydawca: EDU ŚWIAT Łukasz Wioska (założyciel EkoWioska, Żory). Kontakt: [email protected].